مستند کوتاه از زندگی فقیه بزرگوار آیة اللّه محمد حسن نجفی صاحب کتاب ارزشمند «جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام» از پایه گذاران فقه و فقاهت راستین و از نوابغ قرن سیزدهم هجری.

 

شرح زندگانی:

یكی از فقهای نامدار و جاودان شیعه، محمدحسن نجفی، صاحب كتاب «جواهر الكلام فی شرح شرایع الاسلام» می‌باشد. جد سوم ایشان، شیخ عبدالرحیم شریف، از اصفهان راهی نجف و در آنجا ساكن می‌شود. پدرش «محمدباقر نجفی» و مادرش از سادات آل حجاب (قبیله‌ای ساكن در اطراف شهر حله) بود.
بدین ترتیب او در خانواده‌ای عالم و متدین پرورش یافت.[1]
سال تولدش بطور دقیق مشخص نیست، اما می‌توان از روی قراین و شواهدی، حدود سالهای 1202هـ در نجف تخمین زد. تحصیلات مقدماتی را نزد اساتیدی چون؛ شیخ حسن، شیخ قاسم آل محی الدین و سید حسین شقرایی عاملی فرا گرفت. و سپس از محضر بزرگانی مثل سید محمد جواد عاملی (صاحب مفتاح الكرامه)، شیخ جعفر نجفی ( صاحب كشف الغطاء) و پسرش شیخ موسی اشتفاده نموده و به درجه اجتهاد نایل آمد. و به تألیف كتاب «جواهر كلام» همت گذارد.[2]
طلاب و فضلای زیادی در محضرش به شاگردی می‌پرداختند، كه از برجسته‌ترین آنها می‌توان به؛ سید حسین كوه كمره‌ای (مرجعیت عالی مقام عصر خویش)، ملاعلی كنی (مرجع تقلید تهران و صاحب ایضاح المشتبهات و توضیح المقال) محمد ایروانی (مرجع تقلید شیعیان ایران، هند، تركیه و...و رئیس حوزه نجف)، شیخ جعفر تستری یا شوشتری (فقیه، واعظ و عالمی وارسته) و...اشاره كرد.
از معاصران شیخ می‌توان؛ شیخ جواد (صاحب شرح اللمعتین)، شیخ محسن خنفر، شیخ محسن اعسم (صاحب كشف الفلام) و...نام برد.
وضع زندگی صاحب جواهر تا حدودی خوب بود و در رفاه زندگی می‌نمودند، چنانكه از شیخ مرتضی انصاری (ره) (مرجع و فقیه بزرگ شیعه) در این مورد سوال كردند كه چرا شما در زهد و فقر ولی صاحب جواهر آنگونه زندگی می‌كردند؟! در پاسخ گفتند:« شیخ محمد حسن عزت و شرف دین را اراده كرده بود ولی من زهد آنرا اراده كرده‌ام».[3]
شیخ، هشت پسر و تعدادی دختر از خود به یادگار گذاشت كه مشهورترین آنها؛ شیخ محمد (معروف به «حُمیّد» بزرگترین و برجسته‌ترین فرزندان، كه مدرس و امام جماعت بود و در زمان حیات پدر در سال 1250 هـ‌ رحلت نمود) شیخ عبدالحسین (فقیه بزرگوار و مشهور به علامه)، شیخ حسین (ادیب و شاعری ماهر و فاضل) و شیخ حسن (از علماء و فقهای روزگار خویش) بود.[4]
شركت در امور خیر:
مرحوم مظفر در مقدمه كتاب جواهر كلام مقاله‌ای را درباره ایشان نوشته است. در بخشی از این مقاله آمده است: صاحب جواهر در طول عمر مبارك خویش، دست نیازمندان و فقیران را می‌گرفت و با مردم ارتباط نزدیكی داشت. در این راستا، به كارهای خیر و عمومی همت می‌گماشت. حفر دو چاه در نجف و كوفه و وقف آن بر استفاده همگان از كارهای ماندگار ایشان به شمار می‌رود، علاوه بر آن، ساخت گلدسته‌های مسجد كوفه و بارگاه و صحن مسلم بن عقیل (س) از یادگاری‌های این فقیه بزرگ محسوب می‌گردد.[5]
آثار و تألیفات:
تألیفات و تصنیفات علمی ایشان عبارتند از: « الرسالة العملیة» (به فارسی نوشته و از كتاب «نجاة العباد» گرفته شده است)،[6] «رسالة فی الزكاة والخمس»[7]، «نجاة العباد فی یوم المعاد» (رساله عملیه و فتواهای فقهی)، «هدایة الناسكین» (رساله‌ای درباره حج)[8] و « جواهر الكلام فی شرح شرایع الاسلام».[9]
با توجه به اهمیت كتاب اخیر به توضیحات بیشتری در خصوص این كتاب می‌پردازیم.
جواهر الكلام:
این منبع ارزشمند درباره احكام الهی و حلال و حرام شریعت اسلام می‌باشد. كتابی جامع در استنباط فقه كه نظیرش را تا بحال كسی نتوانسته به رشته تحریر درآورد. نقل اقوال فقهاء و استدلال دقیق از نكات عمده قابل توجه در جواهر است.[10]
جواهر در بیان همه فروعات فقهی مانند «بحارالانوار» علامه مجلسی است. ایشان در سن 25 سالگی شروع به تالیف آن نمود و حدود سی سال از عمر گرانبهای خویش را صرف كرد و به خاطر همین تصنیف به «شیخ الفقهاء» شهرت یافت.[11]
انگیزه تألیف: ایشان در عصری زندگی می‌كرد كه عراق، محل نزاع و اختلاف بین دو كشور ایران و عثمانی بود. با وساطت شیخ كاشف الغطاء، استاد صاحب جواهر، برای مدت كوتاهی فضا آرام شد و فعالیت و نشاط حوزه نجف آغاز گردید. اما پس از این وقایع، دو مسئله رخ داد كه سبب به هم ریختن اوضاع شد و انگیزه‌ای را برای شیخ جهت تالیف اثر گرانمایه خویش بوجود آورد. آن دو، حمله فرهنگی و هابیون عربستان و مسأله اخباری‌گری بود.
اخباریها جمعیتی كوچك از شیعیان را تشكیل می‌دادند كه از افكار جامد و راكد برخوردار بودند. اینها مجتهدین و فقهاء را تخطئه و تقلید از آنها را جایز نمی‌دانستند. و اجتهاد را عملی حرام قلمداد می‌كردند با توجه به تهاجم افكار خطرناك وهابیت كه گاهی با حمله نظامی از جمله در سال 1221 هـ‌ به نجف مصادف می‌شد و گسترش اندیشه‌های اخباریون، حوزه فقاهتی شیعه نجف درصدد برآمد تا به مقابله و دفاع برآید، به همین خاطر شیخ شروع به تالیف كتابی جامع و استدلالی در فقه نمود.[12]
جایگاه علمی كتاب:
مرحوم شیخ عباس قمی، جواهر را بی‌نظیر و منّتی از سوی مؤلف بر گردن همه فقهاء‌ و مثل كتاب «بحارالانوار» آنرا جامع می‌داند.[13]
آغا بزرگ تهرانی (ره)، او را از بزرگترین فقهاء امامیه و طایفه جعفریه و عالمِ قرن توصیف می‌كند.[14]
در اعیان الشیعه آمده كه برخی از حكماء نقل می‌نمایند؛ اگر مورخ زمان صاحب جواهر بخواهد، حادثه عجیبی از روزگارش را بنویسد، چه چیزی شگفت‌انگیزتر از تالیف این كتاب می‌تواند باشد![15]
محمد باقر موسوی خوانساری، صاحب كتاب روضات الجنات، كه در عصر شیخ زندگی می‌كرده و او را درك نموده و در مجلس درسش حضور یافته است، او را در فقه یگانه روزگار و از هر عالمی بالاتر می‌داند كه به آگاهی تمام بر علوم ادیان شهرت دارد. و همه دانشمندان او را به برتری علمی بر دیگران می‌شناسند.
شعری درباره جواهر از شاعری نقل می‌كند و گفته شاعر را تایید می‌نماید:« جواهر دریای دانش است كه انسان را از پلیدیِ نادانی پاك می‌كند. همنشین بزرگی است برای آدمی كه گفتارش طولانی است ولی خسته‌كننده و ملال آور نیست. این كتاب احكام فقهی را كه باید هر فرد مسلمان بداند بطور مبسوط بیان می‌كند. همانند درخت طوبی در طور ریشه دارد و شاخسارش خانه‌ها را فراگرفته است...»[16]
خیرالدین زركلی از علمای اهل سنت و صاحب «الاعلام» او را از فقهای بزرگ امامیه شمرده كه در نجف اقامت و كتاب جواهر را در 40 جلد تالیف كرده است.[17]
ویژگی‌های جواهر:
تهاجم فكری وهابیت و اخباریون ایشان را به فكر ضرورت رهبری امت اسلام انداخت. لذا موضوع ولایت فقیه را در اثر ارزشمندش مطرح نمود. و آنرا از ضروریات فقه اسلامی قلمداد كرد.
منكران ولایت را افرادی غافل از فقه جعفری دانست و آن را تداوم بخش حركت انبیاء الهی و ائمه معصومین (ع) شمرد. و مجتهد مطلق و جامع شرایط را در زمان غیبت از سوی ائمه (ع) برای اقامه حدود و مانند آن نائب خواند.[18]
باید به این نكته توجه داشت كه در طول قرن سیزدهم، آثار مختلفی در زمینه فقه به نگارش درآمد؛ «كشف الغطاء»، «مفتاح الكرامه»، «الریاض»، «القوانین»، « المكاسب» و ....اما هیچ كدام مثل جواهر مفید و مهم نبودند. بطور كلی ویژگی‌های این اثر را می‌توان اینگونه بیان نمود:
1-   اقوال و ادله همه فقهاء را شامل می‌شد.
2-   شامل همه ابواب فقهی بود؛ بطوری كه همه موضوعات فقهی دیگر منابع را دربرمی‌گرفت.
3-   متكی بر یك شیوه و اسلوب واحدی بود.
4-   دسترسی به همه ابواب فقهی و سهولت در استنباط احكام الهی[19] از دیگر ویژگی‌های كتاب است.
نقش جواهر در فقه اسلامی:
بعد از دوران فتور و سستی در قرن 11 و 12 هـ، جنبشی نو در فقه و اصول بدست محمد باقر وحید بهبهانی از كربلا آغاز شد. و بعد توسط شاگردانش، سید مهدی بحرالعلوم و شیخ جعفر كاشف الغطاء در نجف ادامه یافت. در سال 1245هـ شریف العلماء، شیخ محمد شریف مازندرانی، در كربلا وفات نمود. و حوزه درس صاحب جواهر در نجف شلوغ گردید.[20]
تدریس فقه، تالیف كتاب جواهر، مرجعیت دینی شیعیان همه باعث رونق فقه اسلامی و حوزه‌ها بویژه حوزه نجف گردید. بطوری كه در حدود 4 هزار نفر از فضلاء‌و علماء در درس ایشان شركت می‌كردند.[21]
سرانجام، پس از عمری پر بركت، این فقیه جاودان در شعبان سال 1266هـ در نجف اشرف دار فانی را وداع گفت و آرامگاهش در محله عماره، زیارتگاه خاص و عام گردید.[22]


[1] . اسلامی، ابراهیم؛ صاحب جواهر (فقیه جاودانه)، بی جا، سازمان تبلیغات اسلامی، 1373، چاپ اول، ص 18
[2] . طهرانی، آقا بزرگ؛ طبقات اعلام الشیعه، نجف، حاج محمد رشاد عجینه، ج 10، ص 310
[3] . امین، سید محسن، اعیان الشیعه، بیروت، دارالمتعارف للمطبوعات، 1403هـ، ج 9، ص 149
[4] . اسلامی، ابراهیم، همان، ص 107
[5] . نجفی، محمد حسن، جواهر كلام، بی جا، موسسه نشر اسلامی، 1417هـ، چاپ اول، ج 1، ص 24
[6] . طهرانی، آقابزرگ؛ الذریعه، بیروت، دارالاضواء، 1403، چاپ دوم، ج 11، ص 214
[7] . الذریعه، همان، ج 12، ص 43
[8] . همان، ج 24، ص 59
[9] . همان، ج 5، ص 275
[10] .همان.
[11] . مدرس، میرزا محمد علی، ریحانه الادب، بی جا، خیام، 1369، چاپ دوم، ج 3، ص 375
[12] . صاحب جواهر (فقیه جاودانه)، همان، ص 44
[13] . فوائد الرضویه، همان.
[14] . طبقات اعلام الشیعه، همان.
[15] . اعیان الشیعه، همان.
[16] . موسوی خوانساری، محمدباقر؛ روضات الجنات، بیروت، دارالمعرفة، ج 2، ص 304
[17] . زركلی، خیرالدین، الاعلام، بیروت، دارالعلم للملایین، چاپ پنجم، ج 6، ص 92
[18] . نجفی، محمد حسن، جواهر الكلام، بی جا، داراحیاء التراث العربی، چاپ هفتم، ج 21، ص 394
[19] . جواهر الكلام، موسسه نشر اسلامی، همان، ص 17
[20] .همان، ص 12
[21] . صاحب جواهر (فقیه جاودانه)، همان، ص 46
[22] . قمی، شیخ عباس؛ فوائد الرضویه، بی جا، بی نا، ص 452

 

خواندن 472 دفعه
Share this article

نظر دادن

از پر شدن تمامی موارد الزامی ستاره‌دار (*) اطمینان حاصل کنید. کد HTML مجاز نیست.

خلاصه زندگینامه

ایشان بعد از اینکه کمتر از یکسال در مدرسه صدر بابل مشغول گذراندن برخی دروس مقدماتی بودند در سال 1352 وارد حوزه علمیه قم شدند و مقدمات را تمام کرده و سطوح متوسطه و عالی را از محضر اساتیدی همچون ستوده ، اعتمادی وآیت الله واعظی قائنی و لنگرودی سپری نمودند و در تابستان از محضر برخی آیات عظام و مدرسین در مشهد مقدس بهره های علمی بردند.

بعد از آن دروس خارج را عمدتا از محضر آیات عظام میرزا هاشم آملی ، سید محمد رضا گلپایگانی و شیخ جواد تبریزی استفاده نمودند و در بین این مدت (از 57 تا 73) به تدریس دروس مقدمات و سطوح عالی نیز اشتغال داشتند.

متن کامل زندگینامه استاد

انتقادات و پیشنهادات

شما کاربر محترم می توانید نظرات انتقادات و پیشنهادات خودتان را با ما در میان بگذارید.

فرم انتقادات و پیشنهادات

آمار بازدید

امروز
دیروز
آمار کل
1614
17265
1499567
بالا