1-آیا خواب برای بیننده آن و سایرین حجیت شرعی دارد؟

2-آیا می توان خواب را ملاک و دلیل شرعی بر جواز و عدم جواز، یا خوبی و بدی کارها، و یا شناخت اشخاص دانست؟

 

متن استفتاء :

 

1-آیا خواب برای بیننده آن و سایرین حجیت شرعی دارد؟

2-آیا می توان خواب را ملاک و دلیل شرعی بر جواز و عدم جواز، یا خوبی و بدی کارها، و یا شناخت اشخاص دانست؟

3-آیا جایز است به استناد خواب بد در مورد مؤمنین به آنان سوء ظنّ پیدا کرد؟

4-معیار و ضابطه‏ تعبیر خواب چیست؟

                                                                                     مهدی جعفری نیا

                                                                                   

 

پاسخ استفتاء :

 

بسمه تعالی

قبل از پاسخ به خصوص پرسشهای مزبور شایسته است نکاتی موجز پیرامون حقیقت خواب و اقسام آن و نیز معیار و ضابطه‏ی تعبیر خواب به اختصار و ایجاز از نگاه قرآن مجید و روایات بیان گردد. (ما در کتاب «البراهین الواضحة» : ج 3، ص 309 – 347 از این موضوعات و سایر مطالب پیرامون خواب به تفصیل بحث کرده ایم)

حقیقت خواب از منظر حکما انطباع و تمثُّل صور ذهنی فکر انسان در حال خوابیدن می باشد. و از نظر محدثین و علمای بزرگ قدمای امامیه -همچون شیخ مفید، و سید مرتضی  - ، خواب انسان از چند عامل نشأت می گیرد.

1- حدیث نفس؛ یعنی آنچه که در شبانه روز فکر انسان را به خود مشغول ساخته است. 2- طبع و مزاج غالب بر هر انسان بیننده‏ی خواب، که ناشی از کیفیت مزاج آن شخص است. 3- وساوس شیطانی که در حال خواب شیاطین به دلیل اُنس یا احاطه و سلطه‏ای که بر بیننده‏ی خواب دارند به روح انسان نفوذ و به جان او القاء میکنند. 4- الهامات الهی و هدایتهای ملکوتی رحمانی که توفیقی از جانب خدای تعالی است که شامل حال انسان بیننده‏ی خواب می شود.

از سه قسم اوّل در قرآن مجید به اضغاث احلام، و از قسم چهارم در آیات بسیار به رؤیا تعبیر شده است، و لفظ «البشری» در آیه:«لَهُمُ ٱلۡبُشۡرَىٰ فِي ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَا».(یونس: 64) در روایات مستفیضه (تفسیر البرهان: ج 5، ص 28، ح 3، 4 / ص 31، ح 13، 16 / البراهین الواضحة: ج 3، ص 324 333، ح 1، 13) به رؤیای صالحه و صادقه تفسیر شده است. و نیز در صحیحه معمّر بن خلّاد از امام رضا)علیه السلام) روایت گردید که فرمود:«إن رسول الله[ كان إذا أصبح قال : لأصحابه : هل من مبشّرات؛ يعني به الرؤيا».(الکافی: ج 8، ص 90، ح 59)، یعنی عادت رسول خدا(صلی الله علیه وآله وسلم)بر این بود که هر صبح  از اصحاب می پرسیدند آیا کسی رویای صالحه و صادقه دیده است ؟

در روایات: خواب انسان به سه قسم تقسیم شده است .اول: خوابی که از جانب خدای متعال برای مومن بشارت است . دوم: کابوس و خواب وحشت ناک از جانب شیطان. سوم: خواب آشفته و پریشان که غیر قابل تعبیر است. در صحیحه سعد بن أبی خلف از امام صادق (علیه السلام) روایت گردیده است که فرمود:«الرؤیا علی ثلاثة وجوه: بشارةٌ من الله للمؤمن، و تحذیر من الشیطان و أضعاث أحلام».(بحار الأنوار: ج 58، ص 180، ح 42) و نیز در روایت صحیحه در پاسخ به پرسش ابی بصیر، امام صادق)علیه السلام)  فرمود:«قلت لأبي عبدالله: جلعت فداک الرؤیا الصادقة و الکاذبة مخرجهما من موضع واحد؟ قال)علیه السلام)  : صدقت، أمّا الکاذبة المختلفة فانّ الرجل یراها في أوّل اللیلة في سلطان المردة الفسقة، و إنّما هي شيءٌ یخیَّل إلی الرجل و هي کاذبة مختلفة لا خیر فیه. و أمّا الصادقة إذا رآها بعد الثلثین من اللیل مع حلول الملائکة – و ذلك قبل السحر – فهي صادقة لا تختلف إن شاء الله إلّا أن یکون جنباً، أو یکون علی غیر طهر، أو لم یذکر الله عزّوجلّ حقیقة ذکره، فإنّها تختلف و تُبطیءُ علی صاحبها».(بحار الأنوار: ج 58، ص 193 194، ح 75) یعنی: خواب بر دو قسم رؤیای صادقه و کاذبه است. و زمان رؤیای کاذبه سر شب می باشد ، چرا که جولانگاه شیاطین است. و رؤیای صادقه ی رحمانی در ثلث آخر شب یعنی سحرگاهان است، که زمان حلول ملائکة الله می باشد، و در این زمان خواب خیر محض و صادق است، مگر اینکه شخص در حال خواب جُنُب، یا بدون وضوء باشد، و یا اینکه قبل از خواب از صمیم قلب ذکر و یاد خدای تعالی نکرده باشد. در این صورت خواب او مختلف و پریشان و طولانی است.

و نوع اول از خواب – در حدیث مزبور - مقصود امام صادق)علیه السلام)  است که در روایت صحیحه هشام بن سالم فرمود:«رأی المؤمن و رؤیاه في آخر الزمان جزءٌ من سبعین جزء من النبوة و منهم من یُعطی علی الثلث»؛ (بحار الأنوار: ج 58، ص 191، ح 59 / ص 77، ح 40) یعنی: رأی و بینش، و نیز خواب و رؤیای صادقه‏ی مؤمن در آخر الزمان یک جزء از هفتاد جزء نبوت، و در برخی مؤمنین کامل ثلث از مراتب نبوت است. علامه مجلسی جمله‏ی ذیل این حدیث شریف را به کمَّلین از مؤمنین تفسیر کرده است. و نیز در روایات معتبر آمده است که شیطانی به نام «هزع» و «الدهار» برای ترساندن و ایجاد وحشت و غمناک کردن به خواب مؤمنین می آید، که با دعا و ذکر ویژه قبل از خواب راه نفوذ او به خواب مؤمن بسته می شود.

و اما ضابطه و رمز تعبیر خواب بر اساس مستندات معتبر شرعی سه چیز است.

اول: تشبیهات و تمثیلاتی که در آیات قرآن مجید و روایات وارد شده است؛ چون در بسیاری از آیات و روایات حقائق هستی و امور عالم و بواطن گروه های مختلف انسان از طریق تمثیلات و تشبیهات بیان گردید. مثلاً اعمال انسانهای کافر به سان خاکستری تشبیه شده است که باد تندی آن را به هوا پراکنده و محو کند.(ابراهیم: 18) یا کسانی که اشخاص خدا نشناس و بی ایمان را برای خود دوست و تکیه گاه برگزیده اند به کسانی تشبیه شده اند که تار عنکبوت را برای خود خانه اختیار کرده اند.(العنکبوت: 41) از این گونه تمثیلات و تشبیهات در آیات شریفه و روایات بسیار آمده است. مرحوم علامه مجلسی (بحار الأنوار: ج 58،  ص 220 223) این گونه تمثیلات و تشبیهات قرآنی و روائی را معیار و ضابطه‏ی تعبیر خواب قرار داده است. و این کلام صحیح و مقتضای تحقیق است؛ چون در بسیاری از روایات برای تعبیر خواب به این تمثیلات و تشبیهات تعلیل گردیده است و از آن ضابطه‏ی کلی برای تعبیر خواب می توان استفاده کرد. مثل صحیحه مسعدة بن زیاد که از امام صادق)علیه السلام)  روایت کرده است، که فرمود:«من رأی أنّه في الحرم و کان خائفاً أمِنَ» (بحار الأنوار: ج 58، ص 159، ح 3)؛ یعنی کسی خواب ببیند که در حرم مسجد الحرام با حالت بیمناک است امنیت در زندگی و امورش ایجاد می شود.

دوم: در برخی آیات و روایات بعضی خوابها به طور خاص و موردی تعبیر شده است . مثل آیه ا‏ی که در باره خواب عزیز مصر و دو زندانی و تعبیر آن توسط حضرت یوسف نازل گردید. و نیز در روایات: بسیاری از اصحاب خواب خویش را برای امامان معصوم اهل بیت )علیهم السلام)  بازگو و آن بزرگواران تعبیر می فرمودند. و طبعاً کسی اگر همان گونه خواب ببیند تعبیرش همان است که در این دسته از روایات آمده است. و ما برخی از این روایات را در کتاب «البراهین الواضحة» (ج 3، ص 332 338، الحدیث 1 16) آورده ایم.

سوم: علم و یقین یا حتی ظنّ قوی شخص خواب بیننده به تعبیر– در همان اولین لحظاتی که از خواب بیدار شد،البته در صورتی که بیننده خواب از مومنین باشد- می تواند دلیل صحیح و قابل قبول برای تعبیر آن خواب باشد؛ زیرا همانگونه که در صحیحه‏ی هشام آمده است: رأی و رؤیای مؤمن در آخر الزمان جزئی از هفتاد جزء نبوت و در برخی از مؤمنین - مقرَّب درگاه خدا - ثلث اجزاء نبوت است.(بحار الأنوار: ج 58، ص 191، ح 59 / ص 177، ح 40) بنا بر این رأی و ظنّ مؤمن به تعبیر خواب - که در اولین لحظه‏ی بیداری پس از خواب به او القاء می شود - خود بهترین دلیل بر تعبیر آن خواب است.

علاوه بر صحیحه‏ی یاد شده در حدیث دیگر آمده است:«ظنّ المؤمن کهانة»؛(غرر الحکم: ح 6036 / شرح نهج البلاغة لبن أبی الحدید: ج 19، ص 215) یعنی حدس و گمان قوی مؤمن نوعی کهانت بوده و ریشه در عالَم غیب دارد.

و نیز در روایات بسیار فوق حدّ استفاضه آمده است:«المؤمن ینظر بنور الله»(بصائر الدرجات: ص 100، ح 1 و 2 / ص 375، ح 4 / ص 377، ح 10، 11 / الکافی: ج 1، ص 218، ح 3 / علل الشرایع: ج 1، ص 174، ح 1 / عیون اخبار الرضا: ج 1، ص 67، ح 250 / ص 216، ح 1 / معانی الأخبار: ص 350، ح 1 / الوسائل، طبع الاسلامیة: ج 8، ص 423 424، ح 1 و 2 / 486، ح 12 و ایضا روي ذلك في کثیر من مصادر الحدیث الامامیة ترکنا ذکرها)؛ یعنی مؤمن به نور الهی حقائق هستی را با چشم دل مشاهده می کند. بنا بر این نظر و رأی خطور شده به قلب مؤمن در اولین لحظه ی پس از رؤیای صادقه – قبل از گذشت زمان و آلوده شدن فکر انسان بیننده‏ی خواب به شوائب اوهام – در تعبیر آن خواب به دلیل این دسته از روایات متظافره بهترین دلیل، و ضابطه ی شرعی برای تعبیر خواب می باشد؛ چون مفاد این دسته از روایات این است که : خطورات قلبی مؤمن و دید و نظر معنوی او به نور الهی اتصال داشته و حقائق پس پرده مادی را در عالم غیب با همان نور ذات اقدس حق جلّ و علا مشاهده می کند، البته به شرط اینکه به معنای واقعی کلمه مؤمن باشد. و بی شک مؤمنی که شأن معنوی او شایسته‏ی رؤیای صادقه است در اولین لحظه ی  بیداری روح نورانی او قابلیت القاء و الهام رحمانی ملائکة الله را دارا می باشد.

ناگفته نماند که غیر از سه معیار یاد شده هیچ معیار و ملاک دیگری برای تعبیر خواب از اعتبار و وجاهت شرعی برخوردار نیست؛ لذا کتابهای نوشته شده در مورد تعبیر خواب _ بدون استثناء چه فارسی یا عربی که درباره تعبیر خواب نوشته شده است و به غیر سه ملاک یاد شده ضابطه برای تعبیر خواب بیان می کند – از نظر شرع مقدس اعتبار ندارد.

این اجمال کلام بود درباره مهمات خصوصیات خواب. و ما تفصیل بسیاری از این مطالب را با استناد به آیات و روایات معتبر و کلمات اعاظم علمای امامیة در کتاب «البراهین الواضحة» (ج 3، ص 309 364) مورد بررسی و تحقیق قرار داده ایم.

و اما پاسخ به پرسشهای مزبور:

پاسخ سؤال اول: به دلیل اجماع و اتفاق فقهای امامیه و دلالت روایات ، خواب حجیت شرعی ندارد مگر در غیر احکام شرعیه در حدّ ارشاد و بشارت و یا هشدار و اخطار و آن هم در صورتی که شرایط رؤیای صادقه را دارا باشد. و حتی در این موارد هم حکم کلی یا جزئی شرعی را اثبات نمی کند. حتی اگر برای شخص قاضی یا مفتی از طریق خواب علم به موضوع و یا حکمی حاصل شود جائز نیست بر اساس معلوم خود حکم یا فتوا صادر کند. البته خواب پیامبران و امامان معصوم(علیهم السلام)  به اتفاق آراء علماء و دلالت صریح روایات قطعیه برای خود حضرات معصومین (علیهم السلام)  حجت است. ولی اگر کسی از مؤمنین آن بزرگواران را در خواب ببیند رؤیای صادقه رحمانیه بوده و بشارت و هدایتی برای خواب بیننده است، لکن حجت شرعی بر احکام فتوائی یا قضائی نبوده و شرعاً الزام آور نیست.

پاسخ سؤال دوم: با بیان مزبور در پاسخ به سؤال اول روشن گردید که خواب حجت شرعی بر جواز و عدم جواز، یا بدی و خوبی افعال و اشخاص نیست.

پاسخ سؤال سوم:جائز نیست انسان بر اساس خواب به کسی بد گمان شود چون به نص آیه شریفه « يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱجۡتَنِبُواْ كَثِيرٗا مِّنَ ٱلظَّنِّ إِنَّ بَعۡضَ ٱلظَّنِّ إِثۡمٞۖ ».(الحجرات: 12) بد گمانی و سوء ظن به مؤمنین حرام است، و خواب حجت شرعیه بر جواز آن نیست. البته رؤیای صالحه‏ی دارای شرائط یاد شده می تواند شاهد و تأیید الهی برای خوشبینی به شخص مورد خواب باشد؛ چون اساساً خوشبینی و حسن ظن به مؤمنان مستحب و محبوب خدای تعالی است. و همانند سوء ظن مورد نهی نیست.

پاسخ سؤال چهارم: آنچه با تأمل در آیات قرآن و روایات اهل بیت(علیهم السلام)  - که به آن اشاره گردید- استفاده می شود این است که: ضابطه و رمز تعبیر خواب در 3 نکته است. 1- از طریق تشبیهات و تمثیلات قرآنی و روائی که معبّر خواب باید بر آن احاطه علمی داشته باشد، و این نیاز به فحص گسترده در آیات و روایات وارده در این باره دارد، که خود این موضوع تألیف کتاب بلکه کتابهائی را می طلبد، مثل کتاب «المجازات النبویة» تألیف سید رضی و مانند آن. 2- مدلول برخی آیات و روایات خاصّه که در تعبیر بعضی خوابها وارد گردیده است.3- علم و یقین یا ظنّ قوی و اطمینان بیننده‏ی رؤیای صالحه در اولین لحظه پس از بیداری در صورتی که به ایمان خود – به خدا و رسول و اهل بیت(علیهم السلام)   و عالم غیب و حقائق دین – اطمینان داشته باشد.

 

 والسلام علیکم ورحمت الله وبرکاته

تاریخ: هفدهم ذی الحجه سنه ی 1441 هـ.ق

برابر 17 مرداد سال 1399 هـ.ش

حوزه ی علمیه قم :

علی اکبر سیفی مازندرانی

 

ضمناً دفتر معظم له آمادگی دریافت کلیه استفتائات در هر زمینه از مهمات

نظـام مقـدس جمهـوری اسـلامـی و اعـلام پاسخ استدلالی ایشان را دارد.

 

خواندن 20 دفعه

خلاصه زندگینامه

ایشان بعد از اینکه کمتر از یکسال در مدرسه صدر بابل مشغول گذراندن برخی دروس مقدماتی بودند در سال 1352 وارد حوزه علمیه قم شدند و مقدمات را تمام کرده و سطوح متوسطه و عالی را از محضر اساتیدی همچون ستوده ، اعتمادی وآیت الله واعظی قائنی و لنگرودی سپری نمودند و در تابستان از محضر برخی آیات عظام و مدرسین در مشهد مقدس بهره های علمی بردند.

بعد از آن دروس خارج را عمدتا از محضر آیات عظام میرزا هاشم آملی ، سید محمد رضا گلپایگانی و شیخ جواد تبریزی استفاده نمودند و در بین این مدت (از 57 تا 73) به تدریس دروس مقدمات و سطوح عالی نیز اشتغال داشتند.

متن کامل زندگینامه استاد

انتقادات و پیشنهادات

شما کاربر محترم می توانید نظرات انتقادات و پیشنهادات خودتان را با ما در میان بگذارید.

فرم انتقادات و پیشنهادات

بالا